13/04/2022 | 64

Bài học và kịch bản Ukraine (Nguyễn Mạnh Hùng)

Bài học và kịch bản Ukraine (Nguyễn Mạnh Hùng)

(Lời giới thiệu): Tác giả là Giáo sư ngoại hạng (Professor Emeritus), Tiến sỹ  Nguyễn Mạnh Hùng, người từng giảng dậy nhiều năm về Quan hệ Quốc tế tại Đại học George Mason, gần Thủ đô Hoa Thịnh Đốn.

Giáo sư Hùng là Học giả cao cấp bất thường trú của Trung tâm nghiên cứu Chiến lươc và quan hệ Quôc tế ở Washington, D.C. (Center for Strategic and International Studies, CSIS).  Ngoài ra ông còn là Học giả vãng lai hai niên khóa 2015-2016 tại viện nghiên cứu nổi tiếng ISEAS-Yusof Ishak Institute, Tân Gia Ba.

Các bài nghiên cứu của ông, phần lớn về Á Châu và Đông Nam Á đươc đăng trên các Tạp chí chuyên đề như World Affairs, Asian Survey, Pacific Affairs, Global Asia, The Diplomat, Asia Pacific Bulletin và  CogitAsia.

Bài phân tích về cuộc chiến Nga xâm lăng Ukraine dưới đây được ông phổ biến trên trang Facebook của ông đã trả lời cho nhiều câu hỏi như :Tại sao Nga đánh Ukraine vào lúc này; Tổng thống Nga, Vladimir Putin đã mắc những sai lầm nào khi xua quân xâm lược Ukraine; và, liệu Nga có thoát khỏi ác mộng không bị sa lầy ở Ukraine và không bị kiệt quệ về kinh tế do cuộc bao vây và cấm vận của Mỹ và Châu Âu gây ra?
Chúng tôi trân trọng giới thiệu với độc giả bài viết giá trị của Học giả Nguyễn Mạnh Hùng.

(Phạm Trần)

-0-0-0-0-

Trâu chậm uống nước đục:  Năm 1991 khi Liên Bang Xô Viết tan rã, một số thành viên của Liên Xô tuyên bố độc lập trong đó có Lithuania và Ukraine.

Lithuania theo chính sách thân Tây phương ngay từ đầu, và gia nhập Minh Ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) trong đợt mở rộng NATO lần thư hai năm 2004, nhưng không bị Nga phản ứng.

Trong khi ấy, Ukraine bắt đầu bằng chủ trương trung lập, thiết lập quan hệ đối tác quân sư giới hạn với Nga và khối Thịnh Vượng Chung thuộc Liên Xô cũ (Commonweath of Independent States), và đến năm 1994 mơi bắt đầu có quan hệ đối tác với NATO. Năm 2012 Ukraine ký tắt hiệp ước gia nhập Liên Hiệp Âu Châu (Ukraine-European Union Association Agreement. Nhưng năm 2013 Tổng Thông thân Nga Viktor Yanukovych lại ngưng thi hành hiệp ước ấy và chủ trương cộng tác kinh tế với Nga. Hành động này đưa đến nhiều cuộc biểu tinh và bạo loạn khiến ông phải bỏ xứ sang Nga tỵ nạn. Năm 2014, Tông Thống mới Petro Poroshenko ký phần hợp tác kinh tế vơi EU. Nga phản ứng bằng  viêc chiếm đóng Crimea, và giúp phe ly khai ơ Donetsk và Lukhansk tuyên bố độc lập.  Năm 2019, Ukraine tu chính án Hiến Pháp xác định mục tiêu chiên lược là gia nhâp NATO và EU, nhưng chưa được NATO thu nhận thì năm 2022 bị Nga tấn công (từ ngày 24/2/2022).

Sự quan trọng của lãnh đạo

  1. Lãnh đạo chia rẽ làm quốc gia mất thời cơ:  Phần mô tả trên cho thấy sư chia rẽ giữa Yanukovych và phe chông đối khiến Ukraine mất cơ hội gia nhập EU và tiến hành hợp tác kinh tê rồi chính trị với EU, thắt chặt quan hệ với NATO mà không bị Nga phản ứng mạnh.
  2. Lãnh đạo thống nhất và có tài làm tăng sức mạnh quốc gia và lôi kéo sư trợ giúp của thê giới:  Sư can đảm, quyết tâm, và khả năng của Tồng Thống Volodymyr Zelensky huy đông toàn dân và quân đội chiến đấu kiên cường khiên thế giới cảm phục và  muốn trợ giúp. Trong khi ây, Tổng Thống thất cử Yushchenko đang bị tô cáo tham nhũng không bỏ chạy mà còn mặc áo giáp đứng giữa thủ đô Kyiv với quân đội, tuyên bố đoàn kết quôc gia và kêu gọi thé giơi giúp Ukraine.

Già néo đứt giây

Năm 2014, Nga theo đuôi mục tiêu giới hạn, chiếm Crimea (như kiểu Do Thái chiếm đỉnh Golan của Syria) và giúp Donetsk và Luhansk tuyên bô độc lập với Ukraine (như trường hợp Abkhazia và Nam Ossetia sau cuộc chiên tranh Georgia năm 2008). Mà không bị Tây Phương phản ứng mạnh.

Nhưng năm 2022, Nga đi xa hơn, muốn biến Ukraine thành một thuôc quốc, tái lập phần nào liên bang ba nước cũ là Nga-Belarus-Ukraine nên bị cả Ukraine lẫn NATO chông đối mãnh liệt.

Hậu quả bất lường (unintended consequences)

Khi Nga xâm lăng Ukraine, Tổng Thống Vladimir Putin có thể cho rằng Nga có khả năng chế ngự Ukraine môt cách dễ dàng, biến nước này thành một nước thân hữu nếu không phải là một chư hầu dưới sư chi phối của mình, làm suy yếu NATO, và gây chia rẻ giữa Mỹ với các đồng minh Âu châu. Ông không ngờ vấp phải sư chống trả kiên cường của Ukraine và khả năng của Tổng Thống Zelensky vân động đươc sự trơ giúp cụ thể và hữu hiệu của NATO và Hoa Kỳ.

Điều không lường thư nhất là khả năng lãnh đạo của Zelensky và sư tranh đấu cuơng cường của quân đội và nhân dân Ukraine khiến Nga không thực hiện được mục tiêu tiên khởi của mình.

Điều không lường thứ hai là phản ứng mạnh của Mỹ-NATO khiến Nga thiệt hại nặng vì bị chê tài kinh tế, cô lâp chính trị, và biến nhà lãnh đạo Nga thành môt mẫu người tàn bạo, đáng ghét, và khó chơi trên thế giới, ít nhất là ở Âu Châu.

Điều không lường thứ ba là thay vi làm suy yếu Au Châu hành động của Nga lại có hậu quà cảnh tỉnh các nước dân chủ Âu Châu về hiểm họa Putin khiến NATO đoàn kết hơn, chống đối Nga mãnh liệt hơn, và khuyên khích Mỹ can dư trở lại. Thay vì tiệp tục rút bớt quân, Mỹ đã gửi thêm 5,000 quân đến Ba Lan và 7,000 quân đến Đức. Tổng số quân Mỹ ở Âu châu tăng từ 60,000 đến 100,000. Chủ Tich Tham Mưu Liên Quân của Mỹ còn đề nghị lập thêm các “căn cứ thường xuyên” (permanent bases) ở các nước Baltic và Ba Lan, ngay sát nách Nga. Trong khi ấy, NATO quyệt đinh khai triển Lục Lương Phản Ứng Câp Thời (Rapid Response Forces) đến các nươc Đông Âu, đặc biêt Slovakia. Liên Hiệp Âu Châu dự tính cắt ngắn thủ tục để cho phép Ukraine gia nhập EU trong “vài tuần tới.” Đức đổi ngược chính sách từ hòa hoãn với Nga sang chống đối, ngưng dư án ống dẫn khi đốt Nord Stream 2, gửi vũ khi cho Ukraine, và gấp rút tăng ngân sách quốc phòng.

Điều không lường thứ tư là cuôc xâm lăng trắng trợn và thô bạo của Nga đã khiến Phần Lan và Thụy Điển, những nước có truyền thống phi liên kết, phải tinh đến chuyện gia nhập NATO tạo ra triển vọng một đợt mới rộng NATO lần thứ ba, môt điều mà Nga muốn tránh và đã lên tiếng cảnh báo.

Thân phận nhược tiểu:

Những nước nhược tiểu lọt vào vùng tranh chấp giữa các cường quốc, nhất là lại ở cạnh môt nước lớn thường khó có khả năng chọn lựa đường lối ngoại giao theo ý muốn. Phần Lan (giáp biên giới vơi Nga) và Áo (giáp ranh với các nước thuôc khối Warsaw Pact) đều theo chính sách trung lập trong thời Chiến Tranh Lạnh để xoa dịu Liên Xô.

Ukraine ngay lúc tuyên bô độc lập năm 1991 cũng theo đuổi chính sách trung lập. Năm 1994, để đổi lại việc cùng với Belarus và Kazakhstan chuyển nhượng cho Nga số vũ khi nguyên tử đang có trên nươc họ, ba cường quốc nguyên tử –Nga, Anh, Mỹ– qua Bản Ghi Nhớ Budapest (Budapest Memorandum), cam kết tôn trọng chủ quyền và vẹn toàn lãnh thô cũa ba nước ấy. Tuy nhiên, đây chỉ là môt cam kết lỏng lẻo. Sư thay đổi chinh sách của Ukaine từ trung lập sang mục tiêu gia nhập NATO vào thời điểm không thuận lợi là một trong những lý do khiến Nga xâm lăng Ukraine.

Khi cuộc chiến trở nên bất phân thăng bại. và Ukraine bị tàn phá, Tổng thống Zelensky phải ngỏ ý châp nhận theo chính sách trung lâp, không gia nhập NATO với điều kiện môt số thành viên NATO phải cam kết bảo vê sự trung lâp ây và cho phép Ukraine gia nhập EU.

KỊCH BẢN NÀO CHO UKRAINE?

Kịch bản tệ hại nhất cho cả Ukraine lẫn Nga là Tổng Thống Putin, hoăc vì xác tín hoặc vì tư ái bị tổn thương, áp dụng chính sách “lấy thịt đè người” tiếp tục xâm lăng và chiếm giữ Ukraine cho bằng được. Ukraine có thể bị chiếm nhưng khó giữ, cuộc chiến đấu của người Ukraine sẽ tiếp tục vơi sự trơ giúp của Tây phương. Nước Ukraine sẽ bi tàn phá, dân Ukraine chịu cảnh chết chóc, Nga sẽ bị hao mòn, phải lệ thuôc và đóng vai đàn em của Trung Quốc trong cuôc chiến tranh lạnh mới giữa Mỹ và Trung Quốc, một điều dân tộc Nga khó chấp nhận.

Kịch bản nguy hiểm cho thế giới, hay ít nhất cho Âu Châu, là chiến tranh leo thang. Khi Putin dọa có thể dùng vũ khí sinh học và vũ khí nguyên tử chiến thuật (loại bom nhỏ cỡ kiloton có sức phá hủy nhỏ hơn cỡ megaton, tầm bắn ngắn hơn, có khả nặng thay đổi trận đánh chứ không có khả năng thay đổi chiến tranh. Vũ khí này, trên lý thuyết, thường chỉ được bên yếu dùng để bù dắp cho thế yếu của mình chống lại một lực lượng quy ước áp đảo), lập tức Mỹ và NATO răn đe sẽ có “hậu quả trầm trọng.” Nếu vì bị dồn vào chân tường mà Putin dùng đến những loại vũ khi này, cuộc chiến Ukaine có thể leo thang từ chiến tranh quy ước sang chiến tranh nguyên tử chiến thuật lên đến chiến tranh nguyên tử chiến lược và chiến tranh tận diệt, kéo theo cả Trung Quốc.

Kich bàn tương đối thực tiễn là tình hình chiến sư buộc Nga thay đổi mục tiêu, chỉ giới hạn vào việc buộc Ukraine theo chính sách trung lập và đứng ngoài NATO để đổi lấy việc Nga rút quân và chấp nhận nền độc lập của Ukraine. Về đòi hỏi toàn vẹn lãnh thổ thì Crimea đã là “viêc đã rồi” (fait accompli). Ukraine tiêp tục đòi. Nga tiếp tục giữ như trường hợp đồi Golan (Golan heights) mà Do Thái chiếm của Syria năm 1967. Tại hai địa phương Donetsk và Luhansk thuộc vùng Donbas ở phía đông Ukraine thì quân đội Ukraine vẫn có mặt, tuy nhiều phần lãnh thổ đã bị Nga và phe ly khai chiếm giữ. Giải pháp dung hòa là chấp nhận chủ quyền của chính phủ Ukraine trên hai địa phương đó nhưng cho họ hưởng quy chế tự trị, như trường hợp của Công Hòa Srspka (Republica Srpska) trong Liên bang Bosnia-Herzegovina qua hiệp ước Dayton 1995. Tuy nhiên, mức độ tự trị hay độc lâp của địa phương này sẽ tùy thuộc kết quả của cuộc thư hùng sắp tới khi Nga tái phôi trí quân đội để tân công Donbas nhằm tách vùng này ra khỏi Ukraine.

Giải pháp này chấm dứt chiến tranh nhưng không châm dứt khả năng Nga tiếp tục xâm nhâp và khuynh đảo chính trị Ukraine. Nó cũng tạo ra môt tiền lệ xấu là dung dưỡng và tưởng thưởng cho việc sử dụng vũ lực để chiếm đất và tàn sát dân lành một cách man rợ, một việc chưa từng xảy ra ở Âu Châu từ gần 80 năm qua. Các nước Âu Châu, nhất là những nước thuộc Liên Xô cũ ở sát biện giới với Nga sẽ luôn cảm thấy bất an. Putin đã bị các đồng nghiệp Tây Âu cáo buôc là vi phạm tôi ác chiến tranh và trở thành hiện thân cho một nước Nga hung hăng, thô bạo, và khó chơi đối vơi khối NATO và Liên Hiệp Âu Châu. Làm sao các nguyên thủ Tây Phương có thể gặp gỡ và trao đổi với Putin mà không khỏi ngỡ ngàng và lúng túng? Làm sao Nga không khỏỉ bị cô lập? Làm sao các nươc dân chủ Âu Châu có thể an tâm chừng nào còn Putin với giấc mơ phục hồi đế chế của ông ấy?

Tim môt giải pháp hòa binh lâu dài cho Âu Châu, bỏ chế tài kinh tế, bình thường hòa quan hệ giữa NATO và Mỹ với Nga là điều mong muốn. Nó đòi hỏi sự bình tĩnh tính toán của lý trị. Nhưng thực hiện được mục tiêu này trong bầu không khí chiến tranh khi lòng hận thù và cảm xúc làm mờ lý trí không phải là việc dễ.

Chiến tranh giữa Nga và Ukraine đang ở thế vừa đánh vừa đàm. Và cuộc chiến đang tiếp tục. Kết quả cụ thể trên chiến trường sẽ quyết đinh múc độ thỏa hiệp trong cuộc đàm phán ngoại giao và sự tương nhượng cuối cùng.của hai bên. -/-

 

 

 

 

 

 

Nguyễn Mạnh Hùng