Home Chương Trình SBTN Giải Trí - Đời Sống Màu Tím Hoa Sim: bài thơ bất tử được phổ nhạc nhiều nhất

Màu Tím Hoa Sim: bài thơ bất tử được phổ nhạc nhiều nhất

Trong dòng thi nhạc Việt Nam, đã có nhiều bài thơ bất hủ được nhiều người biết đến hơn là nhờ phổ thành ca khúc. Một vài thí dụ: Ngậm Ngùi: thơ Huy Cận- Phạm Duy phổ nhạc; Chiều: thơ Hồ Dzếnh- Dương  Thiệu Tước phổ nhạc; Đôi Mắt Người SƠn Tây: thơ Quang Dũng- Phạm Đình Chương phổ nhạc… Một trong những bài thơ bất tử, được nhiều nhạc sĩ phổ nhạc nhất trong nền tân nhạc Việt Nam, có lẽ  là bài Màu Tím Hoa Sim của nhà thơ Hữu Loan.

Nhà thơ Hữu Loan sinh năm 1916 tại Thanh Hóa, mất năm 2010 cũng tại quê nhà. Làm thơ từ thuở kháng chiến chống Pháp, với một tấm lòng yêu nước nồng nàn như bao thanh niên cùng thế hệ. Sau năm 1954, ông ở lại Miền Bắc, bị ghép tội trong vụ Nhân Văn Giai Phẩm, phải bị tù tội, rồi trở về sống lặng lẽ tại quê nhà với đủ thứ nghề: xe thồ, làm ruộng, đánh cá… Chỉ nói ngắn gọn như vậy, cũng đủ thấy chế độ cộng sản đã hủy diệt nhân tài đến như thế nào!

Theo Wikipedia, ông để lại cho đời hơn 60 bài thơ. Trong đó, Màu Tím Hoa Sim có thể xem là một tuyệt tác phẩm. Bài thơ bất tử này đã diễn tả được nét bi hùng của một thế hệ thanh niên Việt Nam thời kháng chiến chống Pháp, trong một hoàn cảnh lãng mạn độc nhất vô nhị. Những hình ảnh trong Màu Tím Hoa Sim in sâu vào tâm trí của người đọc, mà không hề trùng lắp ý tưởng với bất cứ một bài thơ nào khác: chàng đi kháng chiến, để lại người vợ trẻ mới cưới. Nỗi lo sợ mình không về từ chiến trận lại thay bằng cái chết của người con gái ở hậu phương. Để rồi, những chiều hành quân ngang qua cánh đồi sim tím, người lính trẻ nhớ về người yêu đã khuất, với lời ca dao biến thể như một lời ru buồn:

…Áo tôi sứt chỉ đường tà,
Vợ tôi chết sớm mẹ già chưa khâu…

Bài thơ sau vụ Nhân Văn Giai Phẩm không được phổ biến ở Miền Bắc. Nhưng vào trong Miền Nam tự do, đã có ít nhất là 4 nhạc sĩ đã phổ thành nhạc. Trong đó, có hai nhạc sĩ nổi tiếng vào bậc nhất là Phạm Duy và Anh Bằng. Mỗi bản nhạc hay một vẻ. Bài thơ tuy hay, nhưng vì là thể thơ mới nên khó thuộc. Có thể nói những bài nhạc phổ thơ đã góp phần làm cho Màu Tím Hoa Sim in sâu vào lòng người Việt Nam thuộc nhiều thế hệ, mãi cho đến tận ngày hôm nay.

Nhạc sĩ Anh Bằng đặt tên bài nhạc phổ thơ là Chuyện Hoa Sim. Ông ít giữ theo nguyên bản bài thơ, mà chỉ lấy ý để kể lại câu chuyện trong một giai điệu Bolero buồn man mác:

Rừng hoang đẹp nhất hoa màu tím
Chuyện tình thương nhất chuyện hoa sim
Có người con gái xuân vời vợi
Tóc còn ngăn ngắn chưa đầy búi
Ngày xưa nàng vẫn yêu màu tím
Chiều chiều lên những đồi hoa sim
Đứng nhìn sương tím hoang biền biệt
Nhớ chồng chinh chiến miền xa xăm…

Đoạn điệp khúc là đoạn mà nhạc sĩ dùng để diễn tả bi kịch lớn nhất của bài thơ:
Ôi lấy chồng chiến binh
Lấy chồng thời chiến chinh, mấy người đi trở lại
Sợ khi mình đi mãi, sợ khi mình không về
Thì thương người vợ bé bỏng chiều quê
Nhưng không chết người trai khói lửa
Mà chết người em nhỏ hậu phương
Mà chết người em gái tôi thương

Ca sĩ kiêm nhạc sĩ Duy Khánh cũng phổ nhạc bài thơ và giữ nguyên tựa đề: Màu Tím Hoa Sim. Trong những bài phổ nhạc, thì ca khúc của Duy Khánh được xem là sát với bài thơ nguyên gốc nhất. Cách trình bày theo thể loại thi nhạc giao duyên. Trong những phiên bản trước 1975 còn lưu lại trên Youtube, cả Duy Khánh lẫn Hoàng Oanh đều xuất sắc trong cả ngâm thơ lẫn hát:

( Xin mời nghe Hoàng Oanh hát trên Youtube https://www.youtube.com/watch?v=No2vsFHTZB8 )

Nàng có bao người anh đi bộ đội
Những đứa em nàng, có em chưa biết nói
Khi tóc nàng xanh xanh
Khi tóc nàng xanh xanh
Tôi người chiến binh xa gia đình
Yêu nàng như tình yêu em gái
Ngày hợp hôn nàng không đòi may áo cưới
Tôi mặc đồ quân nhân
Đôi giày đinh bết bùn đất hành quân
Nàng cười xinh xinh bên anh chồng độc đáo
Tôi ở đơn vị về
Cưới nhau xong là đi… 

Ca khúc được nhiều người biết đến nhất lại là của một nhạc sĩ ít được biết đến hơn so với 3 nhạc sĩ còn lại: ca khúc Những Đồi Hoa Sim của nhạc sĩ Dzũng Chinh. Là một sĩ quan trong quân đội VNCH, nhạc sĩ Dzũng Chinh chỉ có vài tác phẩm được phổ biến. Không hiểu có phải là do người sáng tác cùng hoàn cảnh người lính với nhà thơ Hữu Loan hay không, mà ca khúc Những Đồi Hoa Sim của Dzũng Chinh được những người yêu mến âm nhạc đón chào nhiệt liệt. Đây có thể xem như một trong những ca khúc thuộc dòng nhạc vàng  Bolero kinh điển của Miền Nam trước 1975:

Những đồi hoa sim ôi những đồi hoa sim tím chiều hoang biền biệt
Vào chuyện ngày xưa nàng yêu hoa sim tím khi còn tóc búi vai!
Mấy lúc xông pha ngoài trận tuyến
Ai hẹn được ngày về rồi một chiều mây bay
Từ nơi chiến trường đông bắc đó
Lần ghé về thăm xóm hoàng hôn tắt sau đồi
Những chiều hành quân ôi những chiều hành quân
Tím chiều hoang biền biệt
Một chiều rừng mưa được tin em gái mất
Chiếc thuyền như vỡ đôi!
Phút cuối không nghe được em nói
Không nhìn được một lần dù một lần đơn sơ
Để không chết người trai khói lửa
Mà chết người em nhỏ hậu phương tuổi xuân thì
Ca sĩ đầu tiên trình diễn và thành danh với bài Những Đồi Hoa Sim chính là ca sĩ Phương Dung- còn được mệnh danh là “Con Nhạn Trắng Gò Công”. Bài hát đã đi sâu vào khắp hang cùng, ngõ hẻm của Sài Gòn trước 1975. Nhưng như một định mệnh, nhạc sĩ Dzũng Chinh lại là người tử trận khi chỉ ở độ tuổi 29, nơi chiến trường Ninh Phước. Người chiến sĩ ngã xuống, nhưng Những Đồi Hoa Sim thì vĩnh viễn ở lại trong lòng người.

(xin mời nghe Những Đồi Hoa Sim qua tiếng hát Phương Dung trên Youtube: https://www.youtube.com/watch?v=J1g-qiqgy1s )

Và cuối cùng là ca khúc Áo Anh Sứt Chỉ Đường Tà, của “phù thủy âm nhạc” Phạm Duy. Trong 4 ca khúc, thì Áo Anh Sứt Chỉ Đường Tà diễn tả thành công nhất tính chất bi, hùng, và lãng mạng của Màu Tím Hoa Sim. Nó không được viết theo một khuôn mẫu ca khúc bình thường: phiên khúc 1- điệp khúc- phiên khúc 2… mà mang tính chất của một trường ca, chuyển tiết điệu nhiều, tương đối khó hát. Có những đoạn chậm buồn kể lể:

Nàng có ba người anh đi quân đội lâu rồi
Nàng có đôi người em có em chưa biết nói
Tóc nàng hãy còn xanh, tóc nàng hãy còn xanh… 

Có những đoạn hào hùng, mang tính chất quân hành:
…Ngày hợp hôn tôi mặc đồ hành quân
Bùn đồng quê bết đôi giầy chến sĩ
Tôi mới từ xa nơi đơn vị về
Tôi mới từ xa nơi đơn vị về
Nàng cười vui bên anh chồng kỳ khôi
Thời loạn ly có ai cần áo cưới
Cưới vừa xong là tôi đi.
Cưới vừa xong là tôi đi…
Đoạn cuối của Áo Anh Sứt Chỉ Đường Tà là những hình ảnh tuyệt vời nhất. Trong giai điệu thênh thanh, những đồi hoa sim tím như trải dài nỗi buồn của người lính nhớ về người vợ mới qua đời, với lời ru buồn da diết:
…Chiều hành quân qua những đồi sim
Những đồi sim, những đồi sim, đồi tím hoa sim
Tím cả chiều hoang biền biệt
Rồi mùa thu trên những dòng sông
Những dòng sông, những dòng sông làn gió thu sang
Gió rờn rợn trên mộ vàng
Chiều hành quân qua những đồi sim
Những đoàn quân, những đoàn quân và tiếng quân ca
Có lời nào ru ời ời :
À ơi ! À ơi ! Áo anh sứt chỉ đường tà
Vợ anh chết sớm, mẹ già chưa khâu
Những đồi sim, những đồi sim, đồi tím hoa sim
Đồi tím hoa sim, đồi tím hoa sim
Đồi tím hoa sim, đồi tím hoa sim… 

( Xin mời nghe Áo Anh Sứt Chỉ Đường Ta qua tiếng hát Elvis Phương trước 1975: )

Màu Tím Hoa Sim cùng những ca khúc phổ nhạc chắc chắn là một trong những tác phẩm tiêu biểu nhất của nền văn học nghệ thuật Việt Nam thuộc mọi thời đại…

Cung Mi / SBTN

(1249)